Wąsosz, czyli Wójtostwo
Abstrakt
Obecnie w południowo-zachodniej części Kielc znajduje się dzielnica Białogon – dawna osada młyńska i kuźnica, która z czasem przekształciła się w znany ośrodek przemysłowy. W przeszłości na tym obszarze istniały również inne osady: Zalesie i Ślazy (folwark), należące do wsi Zgórsko, Biesak (osada młyńska z karczmą, kuźnicą i kopalnią rudy żelaza), Słowik (osada młyńska z karczmą) oraz Wąsosz – część historycznej wsi Czarnów Wielki, zwana Wójtostwem. W XIX wieku osadnictwo na tym terenie uległo zasadniczym przemianom, natomiast w XX wieku obszary wymienionych miejscowości zostały włączone w granice administracyjne Kielc. Wieś Czarnów po raz pierwszy została wzmiankowana w 1355 roku. Pod koniec XV wieku Czarnów Wielki wraz z parafią obejmującą obszary Białogonu, Wąsosza, Biesaka i Słowika stał się własnością biskupów krakowskich. W XVI wieku w dolinie rzeki Łopienicy rodzina Słowików, chłopów z Czarnowa, eksploatowała złoża rudy darniowej. Kolejne złoża odkryto w dolinie Silnicy, w pobliżu Góry Kleckiej, znanej dziś jako Kadzielnia. Obszar ten mógł należeć do wójta Kielc. Największy rozwój wsi Czarnów przypadł na XVII i XVIII wiek, natomiast proces jej upadku rozpoczął się w połowie XVIII stulecia. Z inicjatywy Stanisława Staszica rozpoczęto na tym terenie rozwój przemysłu. Powstał zakład przemysłowy wraz z domami dla robotników oraz dworami przeznaczonymi dla kadry zarządzającej. Całość tego założenia otrzymała nazwę Białogon. W celu sprawnego funkcjonowania zakładu władze przejęły grunty Wąsosza i Biesaka, a także młyn, karczmę, pastwiska, łąki, lasy i nieużytki. Wytyczono nowe granice oraz dokonano wymiany części terenów z majątkiem Zgórsko, aby umożliwić budowę nowego systemu wodnego, obejmującego zbiornik białogoński, kanały rzeki Bobrzy oraz kanały robocze i odpływowe. Zabudowania z Biesaka i Wąsosza zostały przeniesione na teren rozwijającego się ośrodka przemysłowego Białogon. Największe zmiany nastąpiły w 1827 roku. Przez długi czas przy trakcie krakowskim zachowały się jednak karczma Słowik, zajazd Biesak oraz chłopskie zagrody z Wąsosza wraz z murowanym dworem. Obecnie jedynymi pozostałościami dawnej wsi są niewielka ulica Wąsosz na Białogonie oraz istniejąca do dziś wspólnota gruntowa i leśna.
Today, in the south-west part of Kielce, there is a district of Białogon, a former miller settlement and a forge which was transformed into a famous industrial estate. In the past, there were also other settlements in this area, namely Zalesie and Ślazy (a farm), forming part of the village of Zgórsk, Biesak (a miller settlement and an inn, a forge and an iron mine), Słowik (a miller settlement and an inn) and Wąsosz, a part of the historic village of Czarnów Wielki, called Wójtostwo. The 19th century witnessed fundamental changes in the Kielce settlements whereas in the 20th century the areas of the above-mentioned villages were included into the area of our city. The village of Czarnów was mentioned for the first time in 1355. At the the end of the 15th century, the village of Czarnów Wielki and its parish including the areas of Białogon, Wąsosz, Biesak and Słowik, became the property of the bishops. In the 16th century, in the valley of the łopienica river, the deposits of bog iron were exploited by the family of Słowikowie, peasants of Czarnów. Other deposits were discovered in the valley of the Silnica river, in the vicinity of the Klecka Mount, today referred to as Kadzielnia. This area might have belonged to the mayor of Kielce. The proper development of the village of Czarnów took place in the 17th and 18th centuries whereas the process of its collapse started in the middle of the 18th century. On the initiative of Stanisław Staszic industry started developing in this region. A plant was built together with workers’ houses and manor houses for the plant’s management. The entire project was called Białogon. In order to administer the plant efficiently the authorities took over the lands of Wąsosz and Biesak as well as the mill, the inn, pastures and meadows, forests and wastelands. New boundaries were designated and certain areas were exchanged with Zgórsko estate in order to build a new water supply system and the Białogoński reservoir, the Bobrza river canals, working and outlet canals. Houses from Biesak and Wąsosz were relocated to the industry area of Białogon. The most significant changes in this respect took place in 1827. However, the inn Słowik, the tavern Biesak, peasant houses from Wąsosz together with a brick manor house remained along the road to Kraków for a long time. Currently, a small street in Białogon called Wąsosz as well as the local community of land and forests constitute the only remains of the former village.
O autorze
Dariusz Kalina — kielecki historyk, regionalista, publicysta i badacz dziejów regionu świętokrzyskiego, specjalizujący się w historii osadnictwa, architekturze rezydencjonalno-obronnej, historii miast i wsi oraz ochronie dziedzictwa kulturowego. Przez wiele lat był związany z Regionalnym Ośrodkiem Badań i Dokumentacji Zabytków w Kielcach, a następnie z Narodowym Instytutem Dziedzictwa, gdzie zajmował się dokumentacją i badaniami nad zabytkami regionu. Jest autorem kilkudziesięciu książek i setek artykułów naukowych oraz popularnonaukowych poświęconych historii Kielc i województwa świętokrzyskiego.
