Historia muzeum
Idea powołania muzeum poświęconego historii Kielc sięga początków kieleckiego muzealnictwa. Dzieje miasta były obecne już w wystawach i zbiorach muzeum Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, utworzonego w Kielcach w 1908 roku.
Od regionalizmu do miejskiej pamięci
Nawiązywano do najstarszych kieleckich kolekcji muzealnych tworzonych w XIX wieku w Akademii Górniczej i Szkole Wojewódzkiej. Przypominano także działalność Tomasza Zielińskiego, naczelnika powiatu kieleckiego, kolekcjonera i mecenasa sztuki, oraz pasję kolekcjonerską rodziny Jarońskich.
Muzeum Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, kierowane w latach 1908-1933 przez Tadeusza Szymona Włoszka, gromadziło eksponaty przyrodnicze, geologiczne, archeologiczne i historyczne. Działało zgodnie z zasadami ruchu regionalistycznego rozwijającego się w Królestwie Polskim.
Tadeusz Szymon Włoszek i środowisko regionalistów
Włoszek, weteran powstania styczniowego, należał do osób, które budowały zaplecze kieleckiego muzealnictwa. Wokół muzeum PTK skupiali się regionaliści, nauczyciele, krajoznawcy i osoby zainteresowane dokumentowaniem historii miasta oraz regionu.
To właśnie w tym środowisku dojrzewała myśl, aby dzieje Kielc otrzymały stałe miejsce ekspozycji i własną instytucję.
Próby utworzenia muzeum miasta
W okresie międzywojennym kilkakrotnie podejmowano próby zorganizowania w Kielcach Muzeum Historii Kielc, Muzeum Ziemi Kieleckiej lub Muzeum Regionalnego. Jedna z inicjatyw była związana z dziejami kieleckiego pałacu biskupów krakowskich i planami przeniesienia części urzędów, aby stworzyć przestrzeń dla muzeum.
W 1924 roku Zarząd Okręgu Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Kielcach wystosował petycję do Rady Miejskiej w sprawie Muzeum Ziemi Kieleckiej. Nowy budynek miał powstać według projektu architekta Wacława Borowieckiego na placu pocerkiewnym, z wykorzystaniem materiału z rozbiórki.
Historię miasta i regionu pokazano na Wystawie Świętokrzyskiej zorganizowanej przez kieleckie muzeum PTK w 1936 roku. Starania o muzeum znalazły też odbicie w regulaminie Rady Artystyczno-Konserwatorskiej miasta Kielc.
Niezrealizowane plany budowy gmachu
Tuż przed II wojną światową zainicjowano organizację Muzeum Ziemi Kieleckiej oraz koncepcję budowy siedziby Muzeum Świętokrzyskiego. W marcu 1939 roku Rada Artystyczno-Konserwatorska zaproponowała wystąpienie do Zarządu Miejskiego o przekazanie placu na dawnym folwarku „Psiarnia”.
Ostatnim aktem tych inicjatyw była uchwała Rady Miejskiej z 1939 roku o przekazaniu placu pod budowę gmachu muzealnego. Plany te przerwał wybuch wojny.
Zbiory, ekspozycje i powracająca idea
W czasie II wojny światowej zbiory Muzeum Świętokrzyskiego PTK uległy rozproszeniu. Zachowały się między innymi cenne archiwalia dokumentujące okres powstań narodowych, lata I wojny światowej i II Rzeczypospolitej.
Po wojnie część zespołu kamienic przy kieleckim Rynku przejął Komitet Organizacyjny Muzeum Regionalnego w Kielcach. Pierwszym dyrektorem placówki został Juliusz Nowak-Dłużewski, a w 1947 roku zastąpił go Edmund Massalski, przyrodnik i krajoznawca.
W kolejnych dekadach ponawiano próby utworzenia Muzeum Historii Kielc lub przynajmniej stałej ekspozycji historycznej. W Muzeum Świętokrzyskim, później Narodowym, przygotowywano czasowe wystawy poświęcone dziejom miasta, m.in. „IX wieków Kielc”, „Kielce w latach I wojny światowej”, „Kielczanie – pokolenie nadziei” oraz „Od rozbiorów do niepodległości”.
Powrót do pomysłu samodzielnego muzeum
Ideę ochrony dziedzictwa regionalnego propagowało Towarzystwo Przyjaciół Kielc, które w 1986 roku zaproponowało utworzenie Muzeum Historii Kielc.
W latach 1993-1994 powstała koncepcja stałej wystawy historycznej „Z dziejów Kielc” w północnym skrzydle pałacu biskupów krakowskich. W Dziale Historii Muzeum Narodowego przygotowywano kolejne wersje scenariusza wystawy „Dzieje Kielc”, dostosowywane do aktualnych potrzeb i planowanych lokalizacji.
Własna siedziba muzeum
Po wielu dziesięcioleciach od pojawienia się pomysłu stworzenia muzeum miejskiego Rada Miasta Kielc 1 września 2006 roku podjęła uchwałę o zainicjowaniu działalności nowej placówki muzealnej. 30 października 2006 roku instytucja otrzymała swoją siedzibę w wyremontowanej XIX-wiecznej kamienicy przy ul. Świętego Leonarda 4.
Kamienica została wybudowana w połowie XIX wieku dla Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W 1913 roku stała się siedzibą muzeum PTK, które prowadziło tu działalność do 1943 roku. W 1976 roku budynek wpisano do rejestru zabytków, potwierdzając jego szczególne miejsce w układzie urbanistyczno-krajobrazowym Kielc.
