Osadnictwo w dolinie rzeki Łopienicy (Sufragańca) w świetle dokumentów z XVI i XVII w.
Abstrakt
Pierwsze informacje o wydobyciu i przeróbce rud metali na terenie parafii kolegiackiej w Kielcach pochodzą z około połowy XVI wieku. Niektórzy badacze od dawna zwracali uwagę na znaczenie tego rodzaju działalności prowadzonej przez mieszkańców już w okresie kształtowania się ośrodka miejskiego pod koniec XIII i na początku XIV wieku. Nie potwierdzono jednak istnienia śladów średniowiecznego miasta, będącego siedzibą okręgu administracyjno-gospodarczego, na którego obszarze miało rozwijać się hutnictwo. O początkach produkcji żelaza i ołowiu w granicach miasta wiadomo bardzo niewiele. Jej początki wiąże się z początkiem XVII wieku i obszarem Białogonu. Zaskakujące jest jednak to, że badacze nie wskazali żadnych śladów kopalń. Dotychczas nie poświęcano uwagi rzece Łopienicy, znanej również jako Sufraganiec. Przepływa ona przez wsie Kostomłoty (czes. Kostomlaty), gdzie znajdowała się kopalnia rudy żelaza i kuźnica, oraz Niewachlów z hutami miedzi, ołowiu i żelaza, hutą Satan (obecnie Szatan) oraz zaginioną Machownicą, wymienioną w dokumencie fundacyjnym parafii na Karczówce z 1624 roku. Wzdłuż biegu rzeki odnajdujemy dwie, wcześniej niezauważone, ziemne formy zbudowane na niewielkich dopływach Łopienicy, wskazujące na ich przemysłowy charakter. Miejsce to nosi nazwę Słowik i zostało wymienione jako własność braci Słowików w dokumencie z 1506 roku. Wody Łopienicy wykorzystywano do płukania rud wydobywanych z jej brzegów, a następnie do napędzania miechów w dymarkach. Wkrótce odkryto złoża ołowiu, dlatego nad rzeką zaplanowano lokalizację wsi Machownica.
The first information on the mining and processing of metal ores in the collegiate parish in Kielce comes from around the middle of the sixteenth century. Some researchers have long noticed the importance of this type of activity performed by the inhabitants in the period of the formation of the urban center at the end of the 13th and the beginning of the 14th centuries. No traces of a medieval town, the seat of the administrative and economic district on the territory of which metallurgy was to develop, have been confirmed. We know very little about the beginnings of iron and lead production with the borders of the city. Its origins go back to the beginning of the 17th century in the area of Białogon. What is surprising, however, is the fact that the researchers did not indicate any traces of mines. So far, no attention has been paid to the Łopienica River, known as the Sufragniec River. It flows through the villages of Kostomłoty (Czech name: Kostomlaty) with an iron ore mine and a forge; Niewachlów with copper, lead and iron smelters, the Satan (now Szatan) smelter, and the lost Machownica, mentioned in the document of the foundation of the parish in Karczówka in 1624. Following the river, we find two ear then forms, previously unnoticed, built on small tributaries of the Łopienica River, indicating their industrial character. This place is called Słowik, mentioned as the property of the Słowik brothers in a document from 1506. The current of Łopienica was used to wash the ore from its banks, and then to move the bellows in the smoke-houses. Soon lead deposits were discovered and therefore the location of the village of Machownica was planned by the river.
O autorze
Dariusz Kalina — kielecki historyk, regionalista, publicysta i badacz dziejów regionu świętokrzyskiego, specjalizujący się w historii osadnictwa, architekturze rezydencjonalno-obronnej, historii miast i wsi oraz ochronie dziedzictwa kulturowego. Przez wiele lat był związany z Regionalnym Ośrodkiem Badań i Dokumentacji Zabytków w Kielcach, a następnie z Narodowym Instytutem Dziedzictwa, gdzie zajmował się dokumentacją i badaniami nad zabytkami regionu.
Jest autorem kilkudziesięciu książek i setek artykułów naukowych oraz popularnonaukowych poświęconych historii Kielc i województwa świętokrzyskiego.
